Literature Suralista

Suralista

SURAL, in the Bikol myth Ibalong, is the father of writing. SURAT, the Bikol term for writing was taken from his name. A follower of Sural therefore is a SURALISTA.

Para ki Kagurangnan na Kagmukna kan tataramon na Bikol.
HARIBOL.

Sunday, October 25, 2009

Palatog



Butones kada butones, muya kong ubakan an pagkahipid mo,

kamangon an saimong tadong. An saimong taklob, bubukliton ko

luway-luway, arog sa marindihon na dahon kan suanoy na libro.


Muya kong hubadon an saimong pagkahigot

nganing sumayaw kang pisi sa paros, naghahagong

sa wasiwas kan rantserong mamundo.


Higuton ka, arog kan pagkahusto kan balat mong sapatos

sa nakatago mong bitis. Kaipuhan takang labunan,

sa init pauriyakon an saimong unit ki mga pirak na pisog.


Nakamaan ako ngonian sa mabuot na pakihuron kan saimong lawas

na nagtataram na “dai mo ako pagparamaanan.” Pano man,

kun riraw an masupgon mong tukadon na sinamnohan sa marindihon na telang burakan?


Garo ka gibo sa paros na pinatos sa badong matagas.

Muya kong buhian an saimong misteryo sa kinaban, arog kan sarong makapatod-hangos na tanawon,

arog kan Mayon muya ko sanang lanyagon kan sildang an mapungaw mong kadlagan.

Septiyembre 16, 2009. Tabaco.



Translation:

Button after button, I want to peel your neatness off

crawl at your tameness; leaf through your covers

slowly, like turning the pages of an antique book.


I want to unravel your tightness

that as a rope in the wind you’ll dance, booming

as the lonely ranch boy whips you in the air.


You are too tight, like how your hidden feet

fit on your leather shoes. I need to stew you

with the heat make your skin cry silver seeds.


I stare now at the meek plea of your body

saying “please don’t stare at me.” How

when your slopey shyness is traced under its delicate flowery cloth?


You are as if made of air wrapped in heavy dress.

I want to loosen your mystery to the world like a breath-taking view

like the Mayon I just want light peruse the loneliness of your woods.


Painting: Juan Luna "Parisian Life" 1892

Wednesday, September 09, 2009

An Matakton


Kan an matakton nagbalong magluwas sa pigtataguan, nasibot su kinaban. Gabos yaon sa pag-ipos na mahiling. Ta dawa byadi an boot, an mata kan matakton daing patawad. An hiling kaini tarom sa maragsip na papel. An maan, awot sa batak sa paril. Minalakaw ini sa gabos na ibabaw, sa kantil kan sarong tagdong tunog o sa kweba sa tahaw kan saradit na burak. Duwang ruwedang rabas an daing takot niyang mata, idugi an kahewasan kan anyil na langit, idaguso an tago kan mga taklob, itaros an lipod kan mga kudal. An maan niya an nagsalo kan saiyang kurab, an mata niya an suminugpon sa saiyang tikab.

Ta siya an nakakahiling kan makagirabo kaining gayon, padaba siya kan kinaban na kaogmahan an magpahiling. Dai siya nasasakitan magsabot kaining gubot na kadlagan, an kaawagan saiya parasurog kan nalipdan na kapanoan. Ta an takot bagang minahurma saiya iyo an bayaan an kinaban, na sa takot man na ini an kinaban man sana an saiyang pigdudulagan. An siklong ini an saiyang bulawan na laoman. Pero pag an matakton nagbalong magluwas sa saiyang pigtataguan, an kaluyahan niya inubakan ki sagang, saro ining kaaldawan digdi sa daga. Ta sa pag-usol ki mga bulod, an pagbalo an trayumpo. Sabot an kan kinaban—ini an silensiyong sikretong pigheras kan takot buda kan saiyang pigkakatakutan. Kaya sa mga tinampong halawigon na iskala ki piano—saray an mga punaw na sayaw na daing kahingaloan pagpinunan— luway-luway an lakaw kan saiyang bitis, an timak likayon na dai makahaman ki tugtog na mapukaw sa makinigkigon niyang isip.
Painting: "The Scream" Edvard Munch

Saturday, August 08, 2009

Ano an guminadan kay Bidang Badong?



1.
Ano an guminadan kay Bidang Badong?
An dai pigdudultan ki dawa anong tarom.
An kontraryo kan may pusong maitom,
an parasurog kan mga matakton.

Moog sa dampog sa tangod kan mga harong
kaskas kan kikilat, dalugdog an hagong.
Laad sa rumirom, ilaw sa madiklom,
Bantay kan maray, kamot kan matadong.

An kada suriyaw saiyang dangog.
Harokan ki tabang, saro niya pang apod.
Digdi sa banwang gubot, siya an kagdaog
kan katanosan siya sana an bidang bantog.

2.
Siya baga an kag-utas kay Kulas na Ma’bas
na tian sa halnas, dawa anong gakot hulkas.
Siya man an kagtipig kay Boyong Boy Lupig
na gari paramarong urig pag minakikig.

Sisay makalingaw kan kastahan ninda kan Bakulaw na Bulaw?
Puon Ligao sagkod Malinao, sa kusog ki sampulong karabaw
tinados niya su paslong tandayag na garong alang na tungaw.

Daing minapasar, warang minaaser
na paragibong kabuahan
pag si Badong nakatener.
Sa sampulong ribong maan
dai ki nakakalagpas,
sa saro niyang karagnas,
gabos minatipwas.

4.
Pero kan inarog si Badong ni Goryong Para-arog,
na an dagit sa bida sagkod sa pagkaturog,
garo nanggad siya sa hiro, taram buda layog
su kontrabidang patalikod kun minaayog.

Dara an itsura ni Badong, rinaudas kaini su banwa
dakol na dinistroso, pahingurag su pinatigaya.
May nagngalas, pero kadaklan nakamating dagit
sa saindang kagsalbar na naging paradara ki sakit.


Paluwas si Badong sa saiyang harong
kan su enot na mga gapo pinaturon.
Sa saiyang ngalas siya napaatras
pigngayo-ngayo kun nata siya ginapo.

“Arog pa kaini an saindang balos
sa tabang na tinao ko sainda gabos?”
Muto-muto ni Badong mantang napapano
an nalugad niyang pandok ki dugo.

Kaya kan magka-ribok sa banwa
an Bidang Badong dai lamang nadara
su mga suriyaw ki tabang dai pig-ako kan saiyang talinga.
Uminabot sana siya kan su ribok tapos na.

Kuminamang palan su kalayong halas sa Mayong
pasiring sa mga tawong tururugon sa saindang mga harong
su nakaligtas mabibilang sana sa kamot
pero su mga gadan kaipuhan dasukon sa kalot.

Su banwang saiyang pigsurog
ngonian nakalubong sa alpog
pero silag niya an mga hiling na naghaharapot
kun nata dai lamang siya uminagap kan sinda pigraraot?

Puon kaito si Bidang Badong dai na nasilag.
Kulibat kan iba yaon ini sa harayo
sa ibang banwa, ngani sa mundo makasiblag.
Su nahiling kaini garo dai maako.

5.
Sarong aldaw mga aki an nakakua
kan mga tulang sa sarong tagong kuweba.
An bukana kaini tanaw an banwa.
Garo ini sana an ginibo kan ini buhay pa.

Nagrarambong na banwa an maan niya sa hudyan niyang mga aldaw,
na garo nagpuon buda naampos sa nganang paghidaw.

Hunyo 27, 2009. Pawa.

Wednesday, July 08, 2009

Villanelle kay Caren


"sa saiyang kaaldawan"


Baad pagtuminalikod ka na
dangan taka bubukudon.
Madaling muyahon an nagdudunong
an harani, dipisil mawoton.

Ako para-adal, sagkod ngonian
kan layab kan hukol sa baybayon.
Baad pagtuminalikod ka na
dangan taka bubukudon.

Ay, kabayong habong dumuko
uyam sa awot, durat kan harayo
Madaling muyahon an nagdudunong
an harani, dipisil an pagmawot.

An paghidaw namit kan kamunduan
an pungaw sustansiya kan malanyagon.
Baad pagtuminalikod ka na
dangan taka bubukudon.

Kun malipot ako sa saimong kamot
kun sa tarom ko nalugad ko an saimong boot,
madali malang muyahon an nagdudunong
an harani, dipisil an pagmawot.

Makulog an masala sa hala-hala
pero mas malanit an maging tama
ngonian na tuminalikod ka na mala
saka taka mananggad pigbubukod
ngonian na harayo, saka taka pigmamawot.

Mayo 28, 2009.Tabaco City Hall.
English:
When you turn away perhaps
then will you be pursued.
The stubborn is easy to want
to desire the near is dificult.

I am a pupil, until now
of the wave and the shore's affair.
When you turn away perhaps
then will you be pursued.

Ay, a horse which wouldn't stoop down
fed up with grass, craving for distance
The stubborn is easy to want
to desire the near is dificult.

Pining is the flavor of sorrow
loneliness is the nourishment of the passionate.
When you turn away perhaps
then will you be pursued.

If I am cold in your hand
if in my blade I've wounded you,
It's becuase the stubborn is easy to want
to desire the near is dificult.

Pain is in a jest that turned out wrong
but agony in those that came out true
for now that you have turned away
then I have come to pursue
now that you're far, then I desire you.
Painting:
"Ophelia" (1851-52) John Everett Millais

Wednesday, June 24, 2009

Hymno Kan Tabaco

Banwang turuwang,
sa kusog buda hinang,
sa paghaman kan lansang
na pagtubod, dinangdang.
Sa pagkamuot tinais
an lukas kan paglaom;
sa herak kan Dios,
sa sadiring higos
dinaog an pagtios.

O, ginikanan kong ranga,
orog hamis magpadaba.
Kan matadong buda mahingowa,
ronang maginhawa.
Ina kan sakong kalag,
kuna kan sakong rarom.
Tingog kan taramon
na pirmi kong aram sawudon.
An gabos mong dalan
daing dagkang lalakawan.
Supay an kaogmahan pag namaanan
an tarom kan saimong gayon,
sa mga rebultong walat kan panahon
sa higos kan saimong pagrambong.
Buhi an daghan na dumalagan
saimong daga kan mag-agahon.
Totoong, dai nang iba,
sa minundagan sana
an hingalo kan ulian makukua.

English:
Tabaco Hymn
A state united, / by strength and sweat, / in forging the steel / faith, was heated. / The blade of hope / in love, grounded; / by God’s grace, / by self-diligence, suffering was defeated. // O, beloved land of birth, / your affection so sweet. / To the good and the diligent, / an abode of warmth. / Mother of my soul, / cradle of my depth. / The voice of the language / that I’ll always know how to speak. / All your paths / I will thread without fear. / My joy overflows looking / at the sharpness of your beauty, / in the monuments left by time, / in the passion of your growth. / My bosom runs free / through your land of dawn. / Truly, nowhere, / but in the motherland / serenity will be found.

Tagalog:
Bayang nagtutulungan / Sa lakas at pawis, / Sa paglikha ng bakal / Na tiwala, binaga. / Sa pag-ibig hinasa / Ang talim ng pag-asa; / Sa awa ng Diyos / Sa sariling sikap / Ginapi ang hikahos.// O, tinubuan kong giliw / Labis-tamis magsinta. / Ng mabuti at masigasig, / Bayang masigla. / Ina ng aking kaluluwa, / kuna ng aking lalim. / Tinig ng wika / na lagi kong alam bigkasin. / Ang lahat mong landas / walang kabang tatahakin. / Nag-uumapaw ang saya / sa sulyap ng tulis ng iyong ganda, / sa mga rebultong iwan ng panahon / sa sigasig ng iyong pag-ahon. / Malaya ang aking dibdib na tumakbo / sa’yong lupa ng bukang-liwayway. / Totoong, wala nang iba, / sa lupang sinilangan lamang / ang payapa makukuha.

Friday, June 05, 2009

Pag itao mo daw sakuya an dai mo piggirom / Tuwing ibinibigay mo sa akin ang di mo pag-imik


Pag itao mo daw sakuya an dai mo paggirom
buda an saimong hiling iiway mo pairarom
Ikog kan sarong hidaw na kanta an sakong rumdom.

Nagbabakay sa maluway na kaday kan alopoop
an bitis kong sa baklay pangaturugan ugop.
An dai mo paggirom arog kaini minalakop.

Guyod an ikog kan sarong kalag-kalag na kanta
na an puon kasugpon kan daan nang ugma.
An dai mo paggirom, giromdom na ranga an dara.

Tukaw sa tuninong na gibo kan gapo sa banggi
kun sain an magdamlag laba kan dai masabi
bago an sildang, su pagtuga sa kanta inagi.

Kaya, dispinsari Padaba, kun sakong taramon
na an moto-moto mong tuninong daing hawong
Ta pag itao mo sakuya an dai mo paggirom,
iparumdom mo an lindok kan kita nagpupuon.


Tagalog:
Tuwing ibinibigay mo sa akin ang di mo pag-imik
at ang iyong tingin iniiwas mo pailalim
buntot ng isang inaasam na kanta ang aking alala.

Humahabol sa mabagal na halina ng alapaap
ang paa kong sa pasyal-panaginip tutok.
Ang hindi mo pag-imik ganito kumakalat.

Hila ang buntot ng isang hanap na kanta
na ang simula karugtong ng lipas nang saya.
Ang hindi mo pag-imik, alaala ng ligaya ang dala.

Upo sa mapayapang gawain ng bato sa gabi
kung saan ang magdamag haba ng hindi masabi
bago ang sinag, ang pag-amin sa awit dinaan.

Kaya, paumanhin Irog, kung aking sasabihin
na ang tahimik mong tampo walang saysay
dahil pag ang di mo pag-imik sa aki'y ibinibigay
pinaalala mo sa akin ang kiliti nung tayo'y nagsisimula.


Painting: "Tampuhan" Juan Luna (1895)

Friday, May 15, 2009

SENTI FEED [3] Awit ng isang di masisira

Isa sa mga tulang naisulat ko sa ma-alamat na apartment sa 1216 Sulu St., Sta. Cruz, Manila. Maaring nasulat ko ito sa gitna ng 1997 to 1999. Wala na kami nun ni I., (naging kami ba?) Ngayon, nakakagulat ang kasiguruhan ng tulang ito: ganuon ko pala siya kamahal; ganuon ko nga ba siya kamahal? Mas tama siguro ang tanong (hindi sa pag mamapait).

Maaaring minahal ko siya, maaaring minahal ko lang ang kanyang katawan, maaaring minahal ko lang siya dahil humahabol ako sa kanyang katawan, o maaaring lahat.

Pero, nirespeto ko ang taong ito, dahil halik lang at hawak sa kanyang kamay sa sinehan ang tinapang ko sa kanya. Kahit ibinukas niya sa akin ang pagkakataon, di ko sinapo ang kanyang suso, o kung saan man. Nakita ko na ang hubad niyang likod nang ayain niya akong masahihin ko siya sa kanyang bahay isang tanghali--at kami lang na dalawa, pero walang nangyari. Maaaring iniisip niyang mahina ako, o bakla ako, o di ko siya gusto, pero maswerte siya kasi ganun ko siya kagusto.

Sa isip ko lang siya hinahawakan na marubdob. Sa kanya rin ang imahe ng mga dahon sa puno bilang testimonya ng kung gaano kadalas ko siyang iniisip. At isinusulat ko minsan sa likod ng aking notebook ang bawat text niya sa akin, kahit baduy, mali ang spelling at cliche na ang mga ito.

Pero, naglalaro lang pala siya--dapat nakinig ako sa aking pinsan nang sabihin niyang nabasa niya yung text sa cell phone ni I na nagsasabing "I love you too.", habang nasa taas kami unang naghahalikan, pagkatapos naming kumain ng ponkan. Dito yun sa kwartong iyon, kung saan ko naisulat ang tulang ito. Sa maalamat na kwartong ito sa 1216 Sulu, St., Sta Cruz Manila, na ngayon nabili na ng isang pamilya at hindi ko na kailanman mababalikan. Senti feed talaga.

Pero sa tingin ko justified naman...medyo napapaniginipan ko lang naman ang apartment na ito every other day, or matagal na ang after a week.

Tatlo lang ang lugar na nais kong pagmultuhan:
Ang Tabaco Supermarket, ang 1216 apartment at ang bahay namin sa Tayhi, Tabaco. Sa ngayon, ang bahay sa Tayhi na lang ang intact. Nasunog na ang supermarket, mall na siya ngayon; at ngayon, "maayos" na ang 1216 apartment.

Pagnababasa ko ang tulang ito, naaalala ko ang apartment at ang lahat ng nakapunta, nakahiga, at nakasama dun. Maalamat nga siya. Kaya inaalay ko ang tulang ito di na sa isang babae kundi sa isang alaala:

AWIT NG ISANG DI NA MASISIRA

1
Na maaari niyang iharap ang sarili sa patay nang mga bituin at sabihing di na siya kailanman mahahawakan ng lupa.

Na sa mga gabing tulad nito, habang nauulol ang mundo sa pagsuyo sa umiilap na pag-ibig, maaalala siya at kung paano ko siya tinatawag tuwing inuukit ng pagod
na ilaw-siyudad ang kanyang mukha sa maduming pader ng mga gusali.

Mahal na mahal ko ang kanyang alaala, na mas inibig ko kaysa sa kanyang nararanas na katawan. Ito ang balat niyang di ko kailanman mahahawakan. Ito ang dalisay na di kailanman masisira ng lupa.

Nanasain ito ng mundo, tulad ng pagsinop ng arkeologo sa di niya nasipot na lumipas, ang pagsinta ng pilosopo sa hugis ng di maipaliwanag, ang dila ng Dios sa mga makata.

Na sa mga gabing tulad nito, di mawawalan ng saysay ang pagkirot ng totoong umiibig, di maiwawalang-bahala ang basang unan, at ang lamig ay iintindihin, patutuluyin bilang taga-hatid ng katibayang hinahanap ng nanginginig na braso ang malayo niyang init.

Aalalahanin ng gutom na mundo ang pagpuno niya sa akin ng laman. Kakapit ang mga nag-iisa sa gutom na ito at sila ay pupunuin ng pag-asam sa di pa dumarating na pagkapuno.

Awit sa isang di makita ang kanyang sarili sa piling ng walang katapusan!

Na maaari niyang iapak ang kanyang sarili sa di mabilang na dahilan at lalim ng kagandahang nagpapatunay sa dagat, na di lulubog, na di malulunod, sapagkat mas maganda siya sa dagat.

Na maaari niyang hiyain ang huklubang mga bundok, dahil di siya mauubusan ng kabataan, at patuloy niyang iaawit ang kanyang kagandahan sa ating paningin.

Ngunit siya ay tatanda at ang katawan niya'y bibigay, bibigat at susuko sa lupa. Ngunit siya'y patuloy na gagaan, magkakapakpak, sapagkat ang alaala niya'y kukupkupin ng lahat ng di pa minamahal, at sa bawat pagnasa nila sa kanya, muli siyang lalakad sa lupa.

Siya ang hugis ng pag-alalang makikita ko tuwing haharap sa basag na bintana, sa gabi.
Maaaring nagkita na kami sa mas panatag na panahon, ngunit ngayon ko lang siya nakita.

Ngayon lang ang kanyang init naging totoong nandito.
At ang kanyang kamay ang isa sa mga pinakamahirap intindihing himpapawid. Ngunit dito ako nakahihinga ng malalim at masakit humithit ng kapiraso ng kanyang kalayaan.

2
Sapagkat kailangan niya lang ako, habang walang katapusan ang aking pangangailangan.
Siya ay di na darating. Matagal nang nilamon ng walang kabusugang dagat ang buwan.
Ang totoong buwan. Hindi itong bungong nakatunghay sa sugatang daigdig.
Ang pag-ibig sa sinapupunan ng maliliit na bulaklak, di na makakatas. Wala nang awit ang gabi, mahal, habang nananatiling putol ang kuwerdas ng aking lalamunan.
Ang taga-hatid ng pakiramdam ay pinaslang na ng mga kalsada. At ako ay nabuwal dito at nabasag ang ngipin.

Mga balakbak
na di makalutang.
Walang hangin. May pakpak
ngunit di pipiliting ikampay.
Ang langit ay isang atungal
ng mga pabagsak. Kailan huling tumawa
pagkatapos malampasan ang mga uhaw
na panaginip.
Isang mainit na araw, sa palayan,
nginuya ng mga ibon ang mapa
patungo sa berdeng katihan.
Pagabi na, puno ng ungol
ang balite, puno ng patay na dahon
ang lupa.

3
Natagpuan ko siyang umiinom ng buhangin sa dalampasigan.
Ang uhaw niya ay ang kulay ng balakbak.
Ang uhaw ko ay ang kulay ng kanyang balat at kalangitan sa tanghali.
Ang kanyang buhok, ang sakitin niyang buhok ay ang tigang na uhaw ng mundo.
Puno ng kalasag ang aming mga sulyap, panangga lamang sa espada ng muling pagsandal sa kapwa katawang madudugtungan ng hininga.
Sabay naming inilantad ang sugat sa dilaw na araw, at naalala lang namin
ang kagabing pag-ibig.

Notes on the Poetry of Jaime Jesus Borlagdan


A Rush of Metaphors, Tremor of Cadences, and Sad Subversions
By Tito Genova Valiente
titovaliente@yahoo.com

The first time I read the poems of Jesus Jaime Borlagdan, Jimple to those who know him, I felt immediately the seething movement of the words. There was a rush of metaphors in his works. I immediately liked the feeling that the rhythm caused in one’s reading for poetry, in my book, should always be read aloud. I was hearing the voice. It was a voice that happened to sound from afar and it was struggling to link up with a present that would not easily appear.

It was heartbreaking to feel the form. I felt the lines constricting. I saw the phrases dangling to tease, breaking the code of straight talk and inverting them to seduce the mind to think beyond the words. Somewhere, the poems were reverting back to direct sentences, weakening the art of poetry with its universe of ellipses and nuances, but then as suddenly as the words lightened up, the poems then dipped back into a silent retreat, into a cave, to lick its own wounds from the confrontation that it dared to initiate.

For this column, I decide to share parts of the longer paper I am writing about this poet.

In Karangahan, the poet begins with: Bulebard, ikang muymuyon na salog/ki gatas buda patenteng nakahungko,/ako ngonian kahurona. Borlagdan translates this into:Boulevard, you forlorn river/ of milk and downcast lights/ speak to me now. Savor the translation, for in Bikol that which is a dialog has become an entreaty.)

The poet is always talking to someone but in An istorya ninda, an osipon ta, he talks about a the fruits of some narrative: Ta sa dara nindang korona kita an hadi/ sa krus, kita su may nakatadok na espada./Naitaram na ninda an saindang istorya./Punan ta na man su satong osipon./This I translate as: For in the crown they bear we are the King/ on the cross, with the embedded sword./ Marvel at this construction, as the poet cuts at the word “hadi” and begins the next line with “krus” and the “espada.” Marvel, too, at how he looks at conversion and faith, a process that made us special but also wounded us with ourselves stuck with the sword.

Finally, the poet says those lines of the true believer: They have already spoken their story, now let us begin with our tale. The poet does not have a translation but will the istorya in this line be “history” and osipon be “myth.” Shall these last four lines in the first stanza be both a subversion of our faith embedded in a foreign culture or a celebration of what we are not, and what we have not become?
Puni na an paghidaw. Puni na an pagluwas/hali sa kwartong pano ki luha, puni na/an paghiling sa luwas kan bintana./Puni na an paghidaw para sa binayaan./Puni na an pagsulit sa daluging tinimakan./Puni na an paghidaw sa mga sinugbang utoban. Terrifying lines as the poet calls us to begin the remembering and also begin the moving out from the room full of tears. In the poet’s mind, the lacrimarum vale or valley of tears had become an intimate area for instigating his own release.

The rhythm is there as in a prayer. But it is no prayer. There is the repetition but it is not a plea. There is the self but it is one that has turned away from itself into something else. That self is one that shall face the recollection of the faith that has been burned.

And yet the poet, resolute when he wants to, loves to sing and hint of fear and anxiety. Even when he is merely observing children playing in the rains, he summons images of terrible beauty. The skies become diklom na pinandon na “may luho” (with hole). From this hole, comes the sarong pisi ki sildang/ tisuhon na buminulos. The poet stays with this metaphor with such intensity that the silken thread coming from the hole justifiably becomes luhang garo hipidon na busay/paluwas sa mata/kan dagom. Dark wit and a penchant for the horrifying are tandem graces in these lines.

This is the poet who can, without self-consciousness, tell us of the …haya/kan mga ayam na namimibi/nakakapabuskad ki barahibo/nakakaulakit ki lungsi. He whispers of “halas na rimuranon, malamti/sa hapiyap kan mga bituon.”
This is a startling universe, where dogs pray (and bay), and where fears bloom and paleness afflicts and infects, and serpents are caressed by the stars.